Optik Biliminin Kurucusu: İbn-i Heysem

Etrafa bakıyoruz. Her nesnedeki özellikler farklı olsa da hepsinde aynı şey var: renkler. Elimdeki kalemde, önümdeki defterde, masada, dolapta, yani başımdaki telefonda farklı farklı renkler var. Peki bu renklere gözümüze nasıl ulaşıyor? Dereceli gözlük kullananlar aynı şekilde mi görünüyor? Bunun gibi birçok sorumuz var. Bunları anlayabilmek için biraz geçmişe yolculuk yapalım. Tarihin o tozlu sayfaları arasında bir isim ile karşılaşıyoruz: Ebu Ali el-Hasan bin El-Heysem . Onu öğrenmek için öncelikle hayatını inceleyelim.

Miladi 965 yılında Basra'da doğmuştur. Gençliğinde matematik ve felsefeye ilgi duymuş. Kendini bu alanlarda geliştirmiş. Basra'da devlet işlerinde çalışmaya başlamış. Bu süreç bilgisiyle ünlenince Mısır Fatımi Halifesi Hakim bi-Emrillah onu Kahire'ye çağırmış. Burada görevi, Nil Nehri'nin taşkınlarını kontrol etmek için Aswan'da bir baraj projesi yapmakmış. Gidip alanını incelemiş ve bu dönemde böyle bir işlemin yapılmasının imkansız olduğu anlaşılmıştır.

Dönemin halifesi çok zalim biri olduğu için Heysem o dönemlerin projenin yapılamayacağını söylemeye korkmuş. Mısır Fatımi Halifesi Hakim bi-Emrillah , son derece otoriter, öngörülemez ve sert kararlarıyla tanınan bir yöneticiymiş. Başarısızlığı veya emrinin karşı gelinmesini ağır cezalarla, çoğu da idamla cezalandırıyormuş. Sırf bu yüzden çareyi delirdim demekte bulmuş. Kendini eve kapatmış ve 10 yıl boyunca orada kalmıştır. Maaşı kesilmiş, mallarına el konulmuş ama 10 yıl onun en verimli yılları olmuş. "Nasıl olabilir?" diye düşünüyorsunuz ama o bu süreçte kendini bilime adamış. Sonuç olarak 200'den fazla eser verimiş. Astronomi, matematik, tıp, felsefe ve daha birçok alana iz bırakmış. Tabii bu süreçte kitaplara erişememe, deney aletlerini bulamamak gibi birçok sorun yaşanmış ama pes etmemiş. Karanlık oda, mercekler, aynalar gibi birçok buluş ve deney ortaya çıkıyarmış.

Deneyleri ve Düşüncesi:

1. Optiğin Kurucusu - "Kitabü'l-Menazır" / Optik

O zamana kadar herkes "Gözden Işın çıkar, biz böyle görürüz" diyordu. Nedeni ise Antik Yunan döneminde böyle söylenmesiydi.

İbn-i Heysem dedi ki: "Hayır. Işık cisimlerden göze gelir." Bunu kanıtlamak için karanlık oda deneyi yaptı. Bu, toplanan ilk kamera obscura örneğini oluşturdu. Duvara küçücük bir delikten ışık girince dışarının ters çıkışının yansıdığını gösterdi. Mercekleri, aynaları, ışının kırılmasını ve büyümesini tek tek deneyle kanıtladı. Yazdığı 7 ciltlik "Optik Kitabı" 400 yıl boyunca Avrupa'da fizik dersleri kitabı olarak okutuldu. İlerleyen süreçlerde Latinceye dönüşte batıda adı Alhazen oldu.

2. Bilimsel Yöntemin Tarafı

Ondan önce çoğu bilim insanı "Aristoteles böyle dedi" deyip geçiyordu.

İbn-i Heysem ise şunu savundu: "Şüphe et, deney yap, ölç ve yanıl. Tekrar dene." Yani klasik yöntemlerle kafa tuttu. Bilgiye herkesin düşünerek ulaşmasını istedi.

3. Matematik ve Astronomi

Cebirde 4. derece denklemlerle uğraştı. İntegral hesabının temellerini attı, alan ve hacim hesapları yaptı. Ay'ın Dünya'ya bakan yüzünün hep aynı olmasını açıkladı. Güneş'in atmosferden kaynaklandığı ufukta daha büyük görünmesini kanıtladı. Samanyolu'nun her yaşta yıldızdan oluştuğunu söyledi.

4. Tıp ve Psikoloji

Görmenin tam olarak nasıl gerçekleştiğini anlattı. Gözün anatomisini detaylıca çizdi; optik sinir, retina gibi yapılar tanımladı. Hatta görsel yanılsamaları da inceleyerek psikolojinin ilk adımlarını attı.

Özetle

Nil barajı projesi yüzünden neredeyse idam edilecekti; Tamamen hayatta kalabilmek için deli rolünde kaldı ve 10 yıl evden çıkmadı daha doğrusu çıkamadı ama insanlığın seyrini değiştirdi. Bugünlerde teleskop, mikroskop, kamera, kategoriler gibi teknolojilerin arasında bu kadar hızlı geliştizdi. Isaac Newton bile ondan 600 yıl sonra "Eğer daha uzağı görebildiysem, devlerin omuzlarında desteklenmiş olduklarından beri" demiştir. İşte o devlerden biri de kesinlikle İbn-i Heysem'di.